W Wygiełzowie, niewielkiej wsi pod Chrzanowem, kilkadziesiąt kilometrów od Krakowa, rozciąga się skansen pokazujący jak żyli Krakowiacy Zachodni – grupa etnograficzna zamieszkująca tereny od Bochni przez okolice Krakowa aż po rzekę Przemszę. Park Etnograficzny Krakowiaków Zachodnich to ponad 5 hektarów terenu z 27 zabytkowymi obiektami drewnianymi, które przeniesiono tu z różnych miejscowości regionu. Nie jest to kolejne muzeum z tabliczkami i eksponatami za szybą – tu można wejść do środka, zobaczyć jak wyglądało wnętrze chałupy sołtysa czy zajrzeć do dawnej karczmy.

Lokalizacja sprawia, że wizytę w skansenie warto połączyć ze zwiedzaniem ruin zamku Lipowiec, który góruje nad parkiem na wzgórzu. To połączenie etnografii z historią średniowieczną.

Historia skansenu w Wygiełzowie

Pomysł na stworzenie sieci parków etnograficznych w ówczesnym województwie krakowskim narodził się w 1965 roku z inicjatywy dr Hanny Pieńkowskiej, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Budowę rozpoczęto trzy lata później, w 1968 roku. Pierwsze dwa obiekty – dom miejski z Chrzanowa z 1804 roku i spichlerz z Kościelca z 1798 roku – dały początek całej kolekcji.

Po kilkunastu miesiącach badań terenowych trafiły tu kolejne budynki, między innymi chałupa sołtysia z Przegini Duchownej z 1862 roku z wyjątkowo bogatym, oryginalnym wyposażeniem. W następnych latach pozyskiwano chałupy, stodoły, spichlerze, kuźnię, olejarnię, a nawet zabytkowy drewniany kościół z Ryczowa z początku XVII wieku. Oficjalne otwarcie nastąpiło w październiku 1973 roku.

Do końca 2006 roku skansen był pod zarządem Muzeum w Chrzanowie. Od stycznia 2007 roku funkcjonuje jako samodzielna instytucja kultury województwa małopolskiego, choć nazwa zmieniała się kilkakrotnie – od Nadwiślańskiego Parku Etnograficznego po obecne Muzeum Małopolski Zachodniej w Wygiełzowie.

W 2011 roku muzeum zostało wpisane do Państwowego Rejestru Muzeów, co potwierdza jego znaczenie dla ochrony dziedzictwa kulturowego regionu.

Co zobaczysz w skansenie – obiekty i ekspozycje

Park podzielony jest na dwa sektory: małomiasteczkowy i wiejski. Każdy z 27 obiektów ma swoją historię i pokazuje inny aspekt życia na wsi i w małych miasteczkach XIX i początku XX wieku.

Najbardziej okazały jest modrzewiowy dwór z Drogini z 1730 roku, który pierwotnie stał koło Myślenic. Po znacjonalizowaniu w 1945 roku popadał w ruinę, aż w 1996 roku muzeum wykupiło resztki budynku i w latach 2002-2006 dokonało rekonstrukcji. Dziś można zwiedzać go od wewnątrz – we wtorki-piątki w godzinach 8:00-15:00, a w weekendy 11:00-18:00.

Wśród innych obiektów warto zwrócić uwagę na:

• Dom z Chrzanowa (1804) – typowy dla podmiejskiej architektury małomiasteczkowej, z ekspozycją garncarską
• Chałupę sołtysa z Przegini Duchownej (1862) – z oryginalnym wyposażeniem wnętrza pokazującym zamożność tego stanu
• Drewniany kościół z Ryczowa (początek XVII w.) – najstarszy obiekt w skansenie, z dzwonnicą
• Karczmę z Minogi (XIX w.) – rekonstrukcję tradycyjnej gospody
• Młyn wodny z Sadka z izbą kurną (koniec XIX w.)
• Olejarnię z Dąbrowy Szlacheckiej z oryginalnymi stępami i prasą
• Kuźnię przeniesioną z Liszek

Oprócz głównych budynków teren wypełnia mała architektura: kapliczki, krzyże przydrożne, studnie, pasieki, płoty okalające ogródki kwiatowe i poletka z uprawami. To one dopełniają atmosferę i pokazują, że wieś to nie tylko chałupy, ale cały ekosystem życia codziennego.

Zagrody chłopskie i życie codzienne dawnej wsi

Zaglądając do wnętrz poszczególnych domów można zobaczyć jak urządzali się ludzie w zależności od statusu społecznego. Chałupa sołtysa różni się od zwykłego gospodarstwa chłopskiego – więcej sprzętów, bogatsze wyposażenie, widać że to dom kogoś ważniejszego w społeczności wiejskiej.

Przy zagrodach rosną sady i przydomowe ogródki. Nie każdy wie, że to nie tylko dekoracja – muzeum dba o autentyczność, więc rosną tu rośliny typowe dla tego regionu. Wiosną i latem zieleń dodaje uroku, jesienią można zobaczyć dojrzewające owoce.

Spichlerze i stodoły pokazują jak przechowywano zboże i narzędzia. Kuźnia i olejarnia to przykłady wiejskiego rzemiosła – produkcji, która odbywała się lokalnie, bez potrzeby jeżdżenia do miasta.

Młyn wodny z Sadka to jeden z nielicznych zachowanych przykładów takiej konstrukcji w regionie. Izba kurna przy młynie pokazuje jak wyglądały najuboższe domy – bez komina, z dymem wychodzącym przez otwory w dachu.

Dla kogo jest ten skansen

Park sprawdzi się dla rodzin z dziećmi, które chcą pokazać dzieciom jak wyglądało życie przed erą elektroniki. Dzieci mogą tu biegać między budynkami, nie jest to miejsce gdzie trzeba cały czas pilnować żeby niczego nie dotknęły. Teren jest spory, więc jest gdzie się rozruszać.

Miłośnicy historii i etnografii znajdą tu materiał do kilkugodzinnego zwiedzania z notesem. Autentyczne wyposażenie wnętrz, detale konstrukcyjne budynków, sposób układania drewna – to wszystko można studiować na spokojnie.

Fotografom skansen daje mnóstwo możliwości – drewniana architektura, zróżnicowana rzeźba terenu, w tle ruiny zamku na wzgórzu. Światło o różnych porach dnia tworzy ciekawe efekty.

Nie jest to jednak miejsce dla osób szukających rozrywki w stylu wesołego miasteczka. Tu trzeba mieć ochotę na spokojny spacer i kontakt z historią.

Wydarzenia i warsztaty w parku etnograficznym

Poza codziennym udostępnianiem obiektów do zwiedzania, w zabytkowych wnętrzach odbywają się zajęcia warsztatowe dla grup. Można zapisać się na lekcje muzealnicze – kontakt pod numerem 885-386-913.

W plenerze organizowane są imprezy folklorystyczne, a w dworze z Drogini koncerty muzyki kameralnej. Warto sprawdzić kalendarz wydarzeń przed wizytą – jeśli trafi się na jakieś wydarzenie, można zobaczyć skansen w innym świetle, z muzyką, pokazami rzemiosła czy rekonstrukcjami historycznymi.

Informacje praktyczne – godziny otwarcia i ceny biletów

Park działa sezonowo z różnymi godzinami otwarcia:

• Sezon letni (1 kwietnia – 31 sierpnia): 9:00-18:00
• Sezon jesienny (1 września – 31 października): 9:00-17:00
• Sezon zimowy (1 listopada – 28/29 lutego): 9:00-15:00
• Marzec: Park nieczynny

Godziny obowiązują we wszystkie dni tygodnia, włącznie z weekendami i świętami.

Ceny biletów: Konkretne ceny biletów najlepiej sprawdzić bezpośrednio przed wizytą na stronie muzeum lub pod numerem telefonu, ponieważ mogą się zmieniać. Zazwyczaj dostępne są bilety normalne, ulgowe oraz rodzinne.

Obiekt posiada certyfikat Miejsce Przyjazne Rowerzystom w województwie małopolskim, więc można tu dojechać rowerem i mieć pewność odpowiedniej infrastruktury.

Jak dojechać do Wygiełzowa

Wygiełzów znajduje się około 40-50 km od Krakowa, w gminie Babice, powiat chrzanowski. Samochodem z Krakowa najwygodniej jechać drogą krajową nr 79 w kierunku Chrzanowa, następnie skręcić zgodnie z oznaczeniami do Wygiełzowa. Dojazd zajmuje około 45-60 minut w zależności od natężenia ruchu.

Parking znajduje się przy skansenie. Teren parku ma zróżnicowaną rzeźbę – jest pagórkowato, więc wygodne obuwie będzie przydatne.

Wizytę w skansenie warto połączyć ze zwiedzaniem ruin zamku Lipowiec, który znajduje się na wzgórzu tuż obok. Łącznie na obie atrakcje należy zarezerwować około 3-4 godzin. Na samo zwiedzanie parku etnograficznego wystarczy 2-2,5 godziny, jeśli chce się spokojnie obejrzeć wszystkie obiekty i poczytać opisy.

W okolicy znajduje się także Alwernia z Muzeum Pożarnictwa, więc można zaplanować całodniową wycieczkę po tej części Małopolski.