Ośrodek Hodowli Żubrów w Niepołomicach to jedno z najstarszych miejsc w Polsce, gdzie prowadzi się ochronę europejskiego żubra. Leży w samym sercu Puszczy Niepołomickiej, nieopodal wsi Kłaj, w uroczysku Poszyna. To nie jest jednak typowe zoo ani rezerwat pokazowy – ośrodek ma charakter zamknięty i służy przede wszystkim zachowawczej hodowli tych majestatycznych zwierząt.

Od września 2023 roku można jednak zobaczyć żubry z bezpiecznej odległości, dzięki specjalnie wybudowanemu podestowi obserwacyjnemu, który znajduje się poza ogrodzeniem ośrodka. To kompromis między potrzebą ochrony zwierząt a możliwością ich obserwacji przez zwiedzających.

Historia ośrodka i powrót żubrów do Puszczy Niepołomickiej

Decyzja o budowie ośrodka hodowli żubrów w Niepołomicach zapadła w 1936 roku. Nie był to przypadkowy wybór – Puszcza Niepołomicka ma bogatą tradycję łowiecką sięgającą czasów królewskich. To właśnie tutaj odbywały się polowania z udziałem królowej Bony, która w następstwie upadku z konia podczas jednego z nich poroniła syna.

Pierwsze żubry pojawiły się w ośrodku w 1938 roku. Z Puszczy Białowieskiej przywieziono byka o imieniu PUK i krowę PUSTĄ. Wybuch II wojny światowej przerwał jednak działalność ośrodka na kilka lat.

Tuż po wojnie, bo już w 1946 roku, żubry ponownie zamieszkały w niepołomickim ośrodku. W 1954 roku żyło tam aż 28 osobników, choć w tym samym roku epidemia pryszczycy zabiła 9 zwierząt. Na szczęście urodziło się wtedy również 9 cieląt, co pozwoliło na uzupełnienie strat i przekazanie kilku żubrów do innych ośrodków.

Oficjalnie Ośrodek Hodowli Rzadkich Zwierząt w Niepołomicach powołano do życia w 1955 roku na mocy zarządzenia Ministra Leśnictwa. W latach 1979-1997 zarządzał nim Ojcowski Park Narodowy, a od 1998 roku ośrodek ponownie wrócił pod opiekę Nadleśnictwa Niepołomice, gdzie pozostaje do dziś.

Jak wygląda ośrodek i czym zajmują się żubry

Ośrodek rozciąga się na powierzchni 70 hektarów. Większość tego terenu pokrywa gęsty las, głównie sosnowy z domieszką dębu szypułkowego – naturalne środowisko idealne dla żubrów. Całość otoczona jest wysokim betonowym płotem o długości 3,5 kilometra.

Teren podzielony jest na siedem obszarów: pięć kwater bytowych wyposażonych w paśniki, wodopoje i stanowiska karmowe, kwaterę gospodarczą oraz izolatkę z odłownią. To w tych kwaterach żubry spędzają czas, pasą się i wychowują młode.

Obecnie w ośrodku mieszka około 16 żubrów, choć liczba ta zmienia się w zależności od urodzeń i przekazywania zwierząt do innych miejsc. Optymalna populacja ze względu na rozmiar ośrodka to około 25 osobników. Żubry stąd stanowią rezerwę genetyczną – zabezpieczenie na wypadek konieczności uzupełnienia stad żyjących na wolności lub w innych ośrodkach hodowlanych w Polsce i za granicą.

Każdy żubr ma własną rubrykę w Księdze Rodowodowej Żubrów, gdzie zapisywana jest data urodzenia, miejsce i imiona rodziców. Żubry linii białowieskiej mają imiona zaczynające się od liter PO (jak Polska). W Puszczy Niepołomickiej mieszkają więc między innymi Poliksena, Pogodna, Podręczny i Poseł.

Dlaczego ośrodek jest zamknięty dla zwiedzających

W przeciwieństwie do pokazowych rezerwatów żubrów, niepołomicki ośrodek ma charakter zamknięty. Nie można wejść na jego teren ani spacerować wśród kwater, w których przebywają zwierzęta. Powód jest prosty – troska o spokój i bezpieczeństwo żubrów.

Żubry to zwierzęta płochliwe i wrażliwe na stres. Częsty kontakt z ludźmi mógłby zakłócać ich naturalny rytm życia, utrudniać rozmnażanie i zwiększać ryzyko chorób. Ośrodek działa przede wszystkim jako miejsce zachowawczej hodowli, nie jako atrakcja turystyczna, więc priorytety są jasne.

Ze względów epidemiologicznych ograniczony dostęp chroni też same zwierzęta przed potencjalnymi chorobami, które mogliby przenieść odwiedzający. Pamiętać trzeba, że żubry były na skraju wyginięcia i każdy osobnik ma ogromne znaczenie dla przetrwania gatunku.

Podest obserwacyjny – jak zobaczyć żubry

We wrześniu 2023 roku Nadleśnictwo Niepołomice zbudowało specjalny podest obserwacyjny, który znajduje się poza granicami ośrodka. To stamtąd można zobaczyć żubry, zachowując jednocześnie bezpieczny dystans i nie zakłócając życia zwierząt.

Podest umożliwia obserwację żubrów w ich naturalnym środowisku. Nie ma gwarancji, że zwierzęta będą akurat w zasięgu wzroku – żubry swobodnie poruszają się po swoich kwaterach i mogą być daleko od miejsca obserwacji. Warto mieć ze sobą lornetkę.

Najlepsze szanse na zobaczenie żubrów są rano i wieczorem, gdy zwierzęta są najbardziej aktywne. W ciągu dnia często odpoczywają w cieniu lasu, zwłaszcza latem.

Dla kogo jest to miejsce

Ośrodek Hodowli Żubrów zainteresuje przede wszystkim osoby fascynujące się przyrodą i ochroną zagrożonych gatunków. To dobry punkt na trasie spaceru lub wycieczki rowerowej po Puszczy Niepołomickiej – nie trzeba poświęcać na wizytę całego dnia.

Rodziny z dziećmi również znajdą tu coś dla siebie, choć warto przygotować młodszych na to, że żubry mogą być niewidoczne lub daleko. To nie jest zoo, gdzie zwierzęta są zawsze na wyciągnięcie ręki. Może to być jednak dobra okazja, by porozmawiać z dzieckiem o ochronie przyrody i tym, dlaczego niektóre zwierzęta potrzebują spokoju.

Miłośnicy fotografii przyrody powinni zabrać teleobiektyw – odległość do zwierząt jest spora, a zbliżenie się nie wchodzi w grę.

Ochrona żubra w Polsce jest koordynowana przez Stowarzyszenie Miłośników Żubrów, które prowadzi Księgę Rodowodową i współpracuje z ośrodkami hodowlanymi w kraju i za granicą. Dzięki tym działaniom populacja żubrów, która w latach 20. XX wieku liczyła zaledwie kilkanaście osobników, dziś przekracza kilka tysięcy.

Informacje praktyczne – dojazd, czas wizyty

Ośrodek znajduje się w Puszczy Niepołomickiej, na terenie należącym do wsi Kłaj, w uroczysku Poszyna. Dojazd samochodem z Krakowa zajmuje około 30 minut, z Niepołomic około 15 minut. Najbliższy parking znajduje się przy szlakach turystycznych prowadzących przez puszczę – stamtąd kilka minut spacerem do podestu obserwacyjnego.

Można też dojechać rowerem – Puszcza Niepołomicka ma dobrze oznakowane szlaki rowerowe. Ośrodek leży w pobliżu niebieskiego szlaku rowerowego prowadzącego przez puszczę.

Na samą obserwację wystarczy 20-30 minut, choć jeśli żubry akurat się pokażą i będzie co oglądać, można zostać dłużej. Warto połączyć wizytę z dłuższym spacerem lub przejażdżką rowerem po puszczy – w okolicy jest wiele ciekawych szlaków.

Podest obserwacyjny jest dostępny bezpłatnie. Nie ma godzin otwarcia w tradycyjnym sensie – można przyjść o każdej porze dnia, choć jak wspomniano, szanse na zobaczenie żubrów są największe rano i wieczorem. Zimą warto ubrać się ciepło, bo obserwacja może potrwać, zanim zwierzęta się pojawią.

Więcej informacji o ośrodku można znaleźć na stronie Nadleśnictwa Niepołomice. Warto też pamiętać, że to miejsce wymaga cierpliwości i ciszy – głośne zachowanie może spłoszyć żubry i zepsuć obserwację nie tylko sobie, ale i innym.